Kübaj
Kübaj, bir alanda kazılan ya da doldurulan malzemenin hacmini, işten önce ve sonra yapılan ölçülerle hesaplamaktır; hakediş, hafriyat ve stok takibinde kullanılır.
Kübaj nedir?
Kübaj, kazılan ya da doldurulan malzemenin kaç metreküp olduğunu ölçüye dayanarak hesaplamaktır. Şantiyede "kübaj almak" diye de söylenir.
Hesap iki yüzeyin farkına dayanır: işten önceki zemin ve işten sonraki zemin. İki yüzey de aynı koordinat ve yükseklik sistemine bağlı olarak ölçülür, aradaki hacim hesaplanır. Kazı (yarma) ve dolgu ayrı ayrı çıkar; çünkü aynı sahada bir yer kazılırken başka bir yer doldurulabilir.
Hacim farklı yöntemlerle hesaplanabilir:
- En kesit yöntemi: Yol ve kanal gibi uzun işlerde, belli aralıklarla enine kesitler alınır; ardışık kesitlerin alanlarından hacim bulunur.
- Kare ağ yöntemi: Saha eşit karelere bölünür, her köşenin önceki ve sonraki yüksekliği karşılaştırılır.
- Yüzey modeli karşılaştırması: Ölçülen noktalardan iki ayrı sayısal arazi modeli kurulur ve aralarındaki hacim bilgisayarda hesaplanır. Düzensiz sahalarda ve stok yığınlarında en çok bu kullanılır.
Ölçüde uydu alıcısı (GNSS), elektronik takeometre ya da insansız hava aracıyla çekilen fotoğraflar kullanılabilir. Hangi yöntemin ve aracın seçileceği sahanın büyüklüğüne, biçimine ve istenen kesinliğe bağlıdır.
Ne zaman gerekir?
- Hakediş: İşveren ile yüklenici arasında yapılan kazı ve dolgu miktarının belgelenmesi.
- Bina temel kazısı: Kazılan toprağın miktarı, hafriyat nakli ve döküm planlaması için. Mimari projedeki kazı hesabının sahadaki karşılığıdır.
- Yol, platform ve tesviye işleri: Arazinin belli bir seviyeye getirilmesinde ne kadar toprak alındığı ve getirildiği.
- Maden ve taş ocakları: Çıkarılan malzeme miktarının izlenmesi. Maden Yönetmeliği, ruhsat sahibinden her yıl işletme faaliyet raporu ile imalat haritası vermesini ister (m.33); üretimin ölçüyle izlenmesi ve hacim hesabı bu belgelerle ilişkilidir.
- Stok sahaları: Kum, çakıl, mıcır ya da kömür yığınlarının dönem sonu sayımı.
- Anlaşmazlık: Komşu parsele dolgu döküldüğünde ya da yapılan iş tartışmalı olduğunda tarafların bağımsız bir ölçüme ihtiyacı olabilir.
Süreç şöyledir: işe başlamadan önce sahanın ilk ölçüsü alınır. İş bittiğinde ya da hakediş döneminde ikinci ölçü yapılır. İki ölçü karşılaştırılır, hacim hesaplanır ve raporlanır.
Süreç nasıl ilerler?
Önce ölçüsü kazıdan önce alınmalıdır; bu aşama kaçırılırsa sonradan aynı kesinlikle geri getirilemez.
- Başvuru
- Ölçü (önce)Arazide ölçüm
- Ölçü (sonra)Arazide ölçüm
- Hesap & rapor
- Teslim
Gerekli evraklar
Şantiye işlerinde işin sözleşmesi ve varsa işten önceki ölçüler ya da haritalar da istenir.
- Tapu senedi / tapu kaydı
- Kimlik fotokopisi
- Vekâletname (müşteri vekilse)Gerekirse
- SözleşmeGerekirse
- Ölçü dosyalarıGerekirse
Teknik dayanak ve kim ister?
Kübaj için ayrı bir kanun maddesi yoktur; hesabın dayanağı ölçünün kendisi ve tarafların üzerinde anlaştığı yöntemdir.
- Ölçme kuralları: Ölçünün hangi doğrulukla ve hangi koordinat ve yükseklik sistemine bağlı yapılacağı Büyük Ölçekli Harita ve Harita Bilgileri Üretim Yönetmeliği'ndeki genel esaslara dayanır. Yönetmelik, hacim hesabının dayandığı sayısal arazi modeli (çıplak arazi yüzeyi) ile sayısal yüzey modeli (yapı ve bitki örtüsü dahil yüzey) kavramlarını da tanımlar (m.6).
- Hesap yöntemi: Hangi yöntemin kullanılacağı ve sonucun nasıl ölçüleceği çoğu zaman sözleşmede ya da şartnamede yazılıdır. Kamu işlerinde idarenin sözleşmesi ve şartnamesi esas alınır; bunların kazı metrajına ilişkin hükümleri işe göre değişir.
- Kazı ve dolgu izni: Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği, ilgili idareden yol kotu belgesi ile yapı ruhsatı ya da kazı izni alınmadan tabii zeminde kazı veya dolgu yapılamayacağını söyler (m.5). Hafriyat için belediyenin ayrıca izin ve belge isteyip istemediği belediyeye göre değişir.
Kübajı en çok işverenler ve yükleniciler ister. Ayrıca maden ve ocak işletmecileri, stok sahası işletenler ve bir anlaşmazlıkta taraflardan biri ya da her ikisi isteyebilir.
Önerimiz: işe başlamadan önce hesap yöntemini, ölçü tarihlerini ve kimin ölçeceğini taraflar yazılı olarak kararlaştırsın. Sonradan çıkan tartışmaların çoğu bu konulardadır.
Süreyi neler etkiler?
- Sahanın büyüklüğü ve biçimi: Geniş ve düzensiz sahalar daha çok ölçü noktası ister.
- Şantiyenin çalışma düzeni: İş makineleri çalışırken güvenli ölçü yapılamaz; ölçü için çalışmanın durması ya da uygun bir saat bulunması gerekir.
- Önce ölçüsünün durumu: Önce ölçüsü yoksa eski harita ya da plankote aranır, güvenilirliği değerlendirilir.
- Yöntem ve rapor ayrıntısı: Kesit sayısı, kesit çizimleri ve ara dönem raporları işi uzatır.
- Hava ve zemin: Çamur, su birikintisi ya da kar ölçüyü yanıltır; yağışlı havada beklemek gerekebilir.
- Yığınların dikliği: Dik ve yüksek stok yığınları yerden güvenle ölçülemez; havadan ölçü gerekebilir.
Sık sorulan sorular
Kazıdan önce ölçü yaptırmadım. Hacim yine hesaplanır mı?
Hesaplanabilir, ama kesinliği düşer. Sahanın eski bir halihazır haritası, plankotesi ya da yüzey modeli varsa önceki zemin onunla kurulur. Hiçbiri yoksa kazılmamış komşu zeminden tahmin yapılır. Bu durumda sonucun nasıl elde edildiğini raporda açıkça yazarız; tarafların bu yöntemi kabul etmesi gerekir.
Kamyonla taşınan miktar neden ölçülen hacimden fazla çıkıyor?
Toprak kazılınca gevşer ve kabarır; aynı toprak kamyonda yerindeki hâlinden daha fazla yer kaplar. Ölçü, toprağın yerindeki hacmini verir. Taşıma ya da döküm hesabında kabarma payının nasıl uygulanacağı sözleşmeye göre belirlenir.
Kübaj drone ile yapılabilir mi?
Açık ve geniş sahalarda, özellikle stok yığınlarında, insansız hava aracıyla çekilen fotoğraflardan yüzey modeli üretilir ve hacim hesaplanır. Kesinlik için sahaya yerden ölçülen kontrol noktaları konur. Dar ya da kapalı şantiyelerde yerden ölçü daha uygundur. Bkz. ortofoto harita ve 3 boyutlu modelleme.
Raporda neler yer alır?
Ölçü tarihleri, kullanılan yöntem ve araçlar, önceki ve sonraki yüzeyler, gerekiyorsa kesit çizimleri, kazı ve dolgu miktarları ayrı ayrı yer alır. Rapor imzalı olarak teslim edilir; ham ölçü dosyaları arşivde saklanır.
Karşı taraf hesaba itiraz ederse ne olur?
Ham ölçü dosyaları saklandığı için hesap aynı veriyle yeniden yapılabilir. İki tarafın da kabul ettiği bir ortak ölçü yapılması tartışmayı çoğu zaman kısaltır. Anlaşmazlık yargıya taşınırsa ölçünün kendisi ve yöntemi incelenir; bu yüzden önce ölçüsünü tarafların birlikte ya da bağımsız bir büroya yaptırması önemlidir.
İlgili hizmetler
- Plankote: kazıdan önce parselin zemin ölçüsü.
- Halihazır harita: geniş sahaların mevcut durumu.
- Ortofoto harita: havadan ölçü.
- Ekip ve cihaz desteği: şantiyede düzenli ölçü ihtiyacı için.
Kazıya başlamadan önce arayın
Önce ölçüsünü zamanında alalım; işin sonunda hacmi tartışmasız hesaplayalım.
Son gözden geçirme: . Bu sayfa harita mühendisimiz tarafından gözden geçirildi.